19 kwi 2012

Druga część wywiadu rozpoczętego w poprzednim poście.

P.S. Czas jako determinujący kształt wspólnoty fanów ma też wymiar związany z różnymi epokami w historii fandomu Michaela Jacksona, co ściśle wiąże się z przestrzenią, gdzie funkcjonują fani?

E.M. Przełomowym punktem w formie i jakości fanowania było pojawienie się internetu – rzeczywistość fanów podzielona może być na dwie całkowicie różne jakościowo ery. Era przed-internetowa cechowała się trudniejszym i wolniejszym przepływem informacji. Formą komunikacji były tradycyjne listy, komunikacja na odległość wymagała dużej ilości czasu, informacje docierały ze znacznym opóźnieniem. Era internetu przyniosła zmiany, które nie są oceniane bezkrytycznie. Dostęp do wiadomości jest prosty, nie wymaga żadnego wysiłku. Łatwość i szybkość uzyskiwanych informacji pozbawia jednak fanów radości oczekiwania, skraca zdecydowanie czas i intensywność delektowania się na przykład nową piosenką czy wiadomościami o piosenkarzu.

W społeczności funkcjonują – wyróżnione przeze mnie – tak zwane mitologizujące opowieści heroiczne, gdzie podkreśla się poświęcenie i ogromną determinację fanów przed-internetowych. Fani z sentymentem wracają do czasów, kiedy uzyskanie jakiejkolwiek informacji było ogromnym wyzwaniem i jednocześnie sukcesem. Opowieści te służą potwierdzeniu i umocnieniu wyjątkowej pozycji zajmowanej przez wieloletnich fanów. 

Mimo to internet stał się stabilną przestrzenią interakcyjną – przyczynił się do dynamicznego rozwoju społecznego świata fanów. Generalnie przestrzeń społeczną, w ramach której fani podejmują główne działania, można podzielić na przestrzeń wirtualną i na przestrzeń realną. Pierwsza wyznaczana jest przez liczne fora internetowe. Działalność w tej przestrzeni odbywa się w ramach tak zwanego czasu zwykłego w dowolnie wybranej przez siebie chwili. Forumowicze nie muszą pozostawać w bliskości przestrzennej, aby wchodzić ze sobą w stałe i systematyczne interakcje. W Polsce forum bazowym (głównym) jest Michael Jackson Polish Team (MJPT), działają też liczne mniejsze fora internetowe – sub-światy społecznego świata fanów. Powstają one w wyniku posiadania odmiennej koncepcji realizacji podstawowego działania, jakim jest fanowanie Michaelowi Jacksonowi. Następuje specjalizacja stron i profesjonalizacja działań zawężonych do konkretnej tematyki – istnieją fora o treściach erotycznych, dotyczące śledztwa w sprawie śmierci idola czy z tłumaczeniami tekstów.

P.S. W socjologii cyberprzestrzeni od dawna mówi się o przenikaniu dwóch światów, to jest tego online i offline. Jak to wygląda w przypadku fanów Jacksona?

E.M. Przestrzeń wirtualna znajduje przedłużenie w przestrzeni realnej – fani odczuwają bowiem potrzebę bliskości z innymi fanami. Często kontakty wirtualne stanowią świadomy krok na drodze poznania fanów w przestrzeni realnej, fizycznej. Rodzaje spotkań fanów w przestrzeni realnej to: prywatne spotkania fanów – realizowane w ramach czasu zwykłego (stanowią codzienną rzeczywistość), mini-zloty (w ramach miasta, okolic) w czasie świątecznym, zloty ogólnopolskie (przede wszystkim MJowisko w okolicy 29 sierpnia każdego roku). Bez wątpienia czas tego zlotu jest czasem świątecznym, oczekiwanym przez fanów na długo przed jego nastąpieniem. Wyróżnić można także spotkania okolicznościowe – przykładami mogą być: nadanie Amfiteatrowi Bemowo imienia Michaela Jacksona, ogólnopolska premiera filmu This is It, manifestacje w okresie oskarżeń Michaela (2003, 2005 rok).

Przestrzeń wirtualna (fora internetowe) i realna stanowią miejsce podejmowania przez fanów działań na poziomie wspólnotowym. Poprzedzone są one (działania) charakterystycznymi dla początków fanowania aktywnościami na poziomie indywidualnym (niektórzy fani na nim pozostają). Typowa ścieżka wchodzenia do społecznego świata fanów prowadzi od obserwacji, przez wejście do wspólnoty wyobrażonej, następnie wejście do wspólnoty wirtualnej i na końcu wejście do wspólnoty realnej. Z brakiem zachowania kolejności wchodzenia do świata społecznego fanów (lub z przyśpieszeniem któregoś z etapów) może wiązać się ryzyko rozczarowania, którego skutkiem będzie wycofanie się lub całkowita rezygnacja. Wejście od razu do dużej grupy wywołuje poczucie wyobcowania i stwarza trudności w przebiciu powstałej bariery między „swoimi” a „nowymi”. Wirtualna przestrzeń interakcyjna jest dogodnym miejscem przygotowania się do wejścia w przestrzeń realną.


P.S. W książce dużo napisałaś również o otoczeniu społecznym fanów, traktując je głównie przez pryzmat teorii grup odniesienia. To bardzo ciekawe, do tej pory rzadko spotykane w fan studies podejście – jakie środowiska otaczają fanów, jak one na nich reagują i jak fani kontr-reagują?

E.M. Na otoczenie społeczne fanów składają się: środowisko dalsze (makro-otoczenie, czyli media i ich odbiorcy), środowisko bezpośrednie (pierwotne grupy odniesienia, takie jak rodzina i przyjaciele) i wreszcie środowisko fanów jako znaczących innych.

Fani, aby zachować pozytywny obraz własnej osoby, zmuszeni są do selekcjonowania swoich grup odniesienia. Często muszą zawężać je jedynie do grupy innych fanów i deprecjonować opinie pierwotnych grup odniesienia, jakimi są ich rodziny.

P.S. A co ze środowiskiem dalszym? Czy ono nie ma na fanów wpływu? 

E.M. Polityka mediów w odniesieniu do osoby Michaela jest jednym z najistotniejszych czynników (warunków interweniujących) wpływających na strategie działań podejmowanych przez fanów. Media mają wpływ na postrzeganie idola nawet przez rodziny fanów. Ataki w stosunku do Jacksona są – w sposób pośredni – atakami skierowanymi w stronę fanów, uderzeniem w ich własną tożsamość, zakwestionowaniem słuszności ich percepcji rzeczywistości oraz systemu wartości. Aby zachować szacunek dla samego siebie fani wypracowali strategie zaradcze oparte na zdystansowaniu się do – i deprecjacji – zarówno mediów, jak i ich publiczności.

Można tutaj mówić o strategiach pasywnych, na przykład przyjęciu statusu fana ukrytego, nie ujawnianiu swojej fascynacji. Są też strategie aktywne, to jest bojkotowanie mediów, całkowite odrzucenie informacji pochodzących ze środków masowego przekazu i szukanie własnych, sprawdzonych źródeł wiadomości. Strategią aktywną są również działania interweniujące – adresowane bezpośrednio do mediów, mające na celu zmianę ich podejścia do osoby Michaela Jacksona – kieruje się zatem do mediów petycje, ale też organizuje manifestacje. Historie o tych akcjach stanowią już część funkcjonujących w świadomości fanów opowieści heroicznych. Działania interweniujące podejmowane są również na poziomie indywidualnym. 

Podjęcie przez fanów tego typu strategii wskazuje na bardzo silną więź emocjonalną ze swoim idolem. Jest ona na tyle silna, że przezwycięża lęk przed konsekwencjami, jakie mogą ponieść fani na innych płaszczyznach swojego życia. Jest to swojego rodzaju coming out – publiczna deklaracja wsparcia.

Kolejne strategie aktywne to działania demistyfikujące zmierzające do przedstawienia prawdziwych informacji o Michaelu i do ujawnienia medialnych manipulacji (na przykład zakładanie stron internetowych i umieszczanie na nich źródłowych, sprawdzonych wiadomości). Można wyróżnić również działania prewencyjne. Chodzi tu przede wszystkim o przeorganizowanie porządku na forum w taki sposób, aby dział faktów był pozbawiony komentarzy forumowiczów i zawierał tylko sprawdzone informacje potwierdzone wiarygodnym źródłem – osoby z mediów od razu mają dostęp do prawdziwych informacji i nie muszą wymyślać własnych newsów. Działaniem prewencyjnym jest też okazjonalna współpraca z mediami. Pojawienie się przedstawicieli fanów chociażby w programie telewizyjnym zapobiega powoływaniu się dziennikarzy na pseudo-ekspertów.


P.S. A czy możesz opowiedzieć coś jeszcze o oddziaływaniu środowiska związanego z grupami pierwotnymi? Wydaje mi się to szczególnie ciekawe ze względu na potoczną opinię, która mówi, że rodzina i rówieśnicy często nie rozumieją pasji fana.

E.M. Rodzina i przyjaciele mają ogromny wpływ na ukształtowanie się tożsamości fanowskiej danej jednostki (rodzina ma szczególny wpływ zwłaszcza w okresie dziecięcej fascynacji piosenkarzem). Postawy środowiska bezpośredniego mogą być różne.

Przychylne podejście pozytywnie wzmacnia zaangażowanie jednostki oraz buduje spójny obraz własnej fanowskiej tożsamości. Czasem rodzina przyjmuje rolę znaczącego innego wprowadzającego. Ważnymi aspektami są zrozumienie i wsparcie w trudnych sytuacjach – jest to moment próby i sprawdzenia prawdziwości bliskich relacji, które z założenia opierać się mają na szacunku, szczerości i akceptacji. Jeśli ktoś szanuje daną osobę, to szanuje również jej światopogląd i wierzy w jej inteligencję i racjonalne podejście do oceny rzeczywistości – w tym przypadku do oceny osoby Michaela Jacksona.

Postawa obojętności występuje dosyć rzadko, ale jest zagrożeniem dla integralności oceny własnej osoby oraz harmonijnej definicji własnej tożsamości. Jeszcze większym zagrożeniem jest postawa zwalczania będąca efektem zinternalizowania negatywnego obrazu Michaela prezentowanego w mediach. Opinie bliskich mają dla fanów zasadnicze znaczenie i głęboko dotykają ich uczuć. Prześladowania podejmowane przez rodzinę często powodują, że fani zaczynają działać w ukryciu. Postawy nieprzychylne dla realizacji fanowania Michaelowi Jacksonowi mają również paradoksalnie pozytywny wpływ na rozwój fanowskiego zaangażowania – zwiększają potrzebę odnalezienia ludzi podobnie czujących, czyli innych fanów. Aby ograniczyć wpływ tych zagrażających czynników, fani zdecydowanie dystansują się do swoich najbliższych i zaczynają szukać innych grup identyfikacji. Taką grupą staje się dla nich wspólnota fanów.

P.S. Według Ciebie fani są dla fanów tak zwanymi znaczącymi innymi… 

E.M. Tak – z nimi jednostka się identyfikuje najbardziej, razem z nimi współtworzy własny system wartości i sposób postrzegania rzeczywistości. Jest to grupa wsparcia, uczestnictwo w niej stwarza pozory bliższego obcowania z samym idolem. Znaczący inni wprowadzający odpowiedzialni są za rozpoczęcie inicjacji nowych fanów. Inni, których nazwać można mianem przewodników sytuacyjnych, dzielą się wskazówkami ułatwiającymi funkcjonowanie w świecie społecznym fanów (dzielą się zarówno swoją wiedzą dotyczącą osoby Michaela, jak i wiedzą o właściwym zachowaniu w danej sytuacji). Znaczący inni – przewodnicy społeczni (liderzy) – zajmują najwyższą pozycję w świecie społecznym fanów, ich wkład w rozwój społeczności jest znaczący (przykładem może być tak zwana Stara Gwardia, inaczej zwana Mafią, czyli piątka założycieli MJPT).

Wkrótce kolejna część wywiadu… 

Napisz coś

Subskrybuj wpisy | Subskrybuj komentarze

- 2007-2015 - PIOTR SIUDA - CC BY 3.0 -